الكتاب هكذا قوبل و نسخ من خطّ ابن الحسن بن شاذان « رحمة اللّه عليه » « 1 » . « شعر مشكل » : كفر و ايمان قرين يكدگرند * هركرا كفر نيست ايمان نيست بدانكه اگر چه هر كه اقرار بوجود واجب و صفات او و نبوّت و امامت كند حكم به ايمان او مىشود و احكام مؤمنين بر او جارى مىشود اگر چه به تقليد آباء و امّهات باشد ، امّا ايمان واقعى نمىباشد مگر آنكه آدمى خود به براهين عقليّه و ادلّهء قاطعه كسب كند ، و اين نمىشود مگر اينكه اوّل خود را از ايمان و اعتقاد آبائى خود برى كند و عصبيّت را دست بردارد و بعداز آن تأمّل كند . پس مادامىكه آدمى اوَّل دست از تقليد آباء بر ندارد و خود را از جميع اعتقادات خالى نكند طالب دليل نمىشود ، و تا دليل واقعى نداشته باشد مؤمن واقعى نيست . پس معنى شعر اين مىشود ايمان تقليدى بىسابقهء نفى اعتقادات معتاده ايمان نيست ، بلكه ايمان و كفر با هم قرين هستند و هر كه كفر ندارد يعنى اوَّل كافر نشده و نفى اعتقادات را نكرده يا تشكيك نكرده يا ندانسته كه اعتقاد بىدليل ايمان واقعى نيست ايمان واقعى نيز بهم نرسانيده . و مىتواند شد نظر به اينكه اثبات واجب بدليل « لمَّ » محالست « 2 »

--> ( 1 ) - كتاب الاختصاص للمفيد ، ص 160 . ( 2 ) - قوله : « دليل لم محالست » اگر چه ادراك ذات بحت و غيبت هوية - كه از اشارت و عبارت معرا و از قيود و اعتبارات مبرا باشد - محال است لايحيطون به علما و حق تعالى بواسطه كمال رأفت و رحمت كه در شأن عباد دارد ايشانرا از تأمّل در ذات خود تحذير فرموده تا اوقات ايشان ضايع نشود يحذركم اللّه نفسه واللّه رؤف بالعباد ، و لكن در نزد صديقين كه به نظر در حقيقت وجود استدلال بصفات و آثار او مىنمايند كه در حقيقت نزد اين گروه حق جلوه‌گر و ظاهر ، و عالم پوشيده و پنهان است ، در اثبات عالم احتياج به دليل است نه در حق جل و علا ، سيد موحدين و كعبه عاشقين امام حسين « عليه السلام » در دعاى عرفه مىفرمايد : كيف يستدل عليك بما هو فى وجوده مفتقر اليك أيكون لغيرك من الضهور ما ليس لك حتى يكون هو المظهر لك ، متى غبت حتى تحتاج الى دليل يدل عليك و متى بعدت حتى تكون الاثار هى التى توصل اليك ، عميت عين لا تراك الخ . و شيخ الرئيس در آخر نمط رابع اشارات گويد : تأمّل كيف لم يحتج بياننا لثبوت الاوّل و وحدانيته و براءته عن الصمات الى تأمّل لغير دنفس الوجود و لم يحتج الى اعتبار من خلقه - الى ان قال - : اولم يكف بربك انه على كل شى شهيد أقول ان هذا حكم للصديقين الذين يستشهدون به لا عليه انتهى .